خلاصه وضعيت درياچه اروميه - 14 آبان‌ماه 1400

 

تعداد سدهای بهره‌برداری شده از سال ۱۳۵٠ تا ۱۳۹۵

 

کاهش میزان بارش در حوضه‌ی آبریز دریاچه‌ی اورمیه

 

خشکسالی در آزربایجان غربی

اومود اورمولو

بر اساس سخنان مدیر کل هواشناسی آزربایجان غربی، بارشها در استان نسبت به سال زراعی گذشته بیش از 27% کاهش داشته است.

حبیب عبدلی در گفت و گویی که با سایت دولتی ایسنا داشته است مجموع بارندگی سال زراعی جاری در آزربایجان غربی تا تاریخ 28 فروردین را 205.9 میلیمتر عنوان کرده است که این میزان نسبت به بلند مدت 16% کاهش و نسبت به آمار مشابه سالی قبل حدود 27% کاهش را نشان می‌دهد.

مجموع بارشها در شهر اورمیه نیز 212.3 میلیمتر ثبت گردیده که این میزان نسبت به بلند مدت 18% کاهش و نسبت به آمار سال پیش 28% کاهش را نشان می‌دهد.

در حوضه‌ی آبریز دریاچه اورمیه نیز 123.0 میلیمتر بارندگی ثبت گردیده است که این میزان نیز نسبت به بلندمدت 24% کاهش و در مقایسه با آمار سال پیش 30% کاهش را نشان می‌دهد. 

بر اساس شاخص‌های خشکسالی، اغلب نقاط آزربایجان غربی طی 6 ماه گذشته در وضعیت خشکسالی نسبی بوده‌اند. 

علارغم واقعیت خشکسالی و کمبود بارندگی در غرب آزربایجان شاهد گسترش سطح زیرکشت و تشویق کاشت محصولات آب‌بری همچون چغندرقند می‌باشیم.  

نتایج یک پژوهش: با بروز مجدد خشکسالی وضعیت دریاچه اورمیه ناپایدار خواهد شد

بر اساس پژوهشی که مشترکا توسط پیمان صائمیان و امید علمی در انستیتو زمین‌سنجی دانشگاه اشتوتگارت آلمان و دانشکده علوم جغرافیایی دانشگاه بریستول انگلیس صورت گرفته است، در صورت بروز مجدد خشکسالی محتملا شاهد وضعیت ناپایدار دریاچه اورمیه خواهیم بود.

در این پژوهش با استفاده از مشاهدات ماهواره‌ای و اندازه‌گیری داده‌های مختلف مثل سطح آب، مساحت و حجم آب دریاچه اورمیه، بررسی میزان تبخیر و بارندگی منطقه و... بررسی شده است.

بنا به مطالعه صورت گرفته دریاچه اورمیه از سال ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۹ تثبیت شده است و روند مثبتی در تراز سطح آب (۱۴/۵سانتی‌متر در سال)، مساحت دریاچه اورمیه (۲۰۴ کیلومتر مربع در سال) و حجم آب (۰/۴۲ کیلومتر مکعب) داشته است.

بررسی‌های محققان حاکی از ان هست که به جز سال ۲۰۱۷ (دو ماه با خشکسالی متوسط) و ۲۰۱۶ (به نسبت مرطوب)، همه سال‌ها مطابق با اقلیم‌شناسی بلند مدت حوضه آبریز دریاچه اورمیه بوده است. با این حال حوضه آبریز دریاچه اورمیه در بهار ۲۰۱۹ آب زیادی از باران شدید دریافت کرده است. تجربه چنین دوره‌ای بدون خشکسالی از سال ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۹ به توقف کوچک شدن دریاچه اورمیه و رفتن آن به سمت مرحله احیا، کمک چشم‌گیری کرده است.

همچنین تعادل آب دریاچه اورمیه نشان می‌دهد که حدود ۸۰% افزایش حجم آب دریاچه از سال ۲۰۱۵ ناشی از روند مثبت جریان ورودی رودخانه‌ها و مخازن است و ۲۰% باقی‌مانده به دلیل افزایش یافتن میزان بارش به خود دریاچه بوده است.

روند مثبت آب‌گیری ۰/۴۵ کیلومتر مکعب در سال در یک طرف و روند مثبت حجم آب دریاچه اورمیه در سمت دیگر، نشان می‌دهد که دریاچه اورمیه از بخش قابل توجهی از آب بهره‌مند شده است که برای اهداف کشاورزی استفاده نشده، و به جای آن به دریاچه رها شده است.

بررسی‌ها نشان داد که ذخیره آب از سال ۲۰۱۵ تا پایان سال ۲۰۱۷ کاهش قابل توجهی نداشته و از سال ۲۰۱۵ روی هم رفته، ۱/۷±۷/۲ میلی‌متر افزایش یافته است. شرایط جدید ذخیره و شار آب حوضه اورمیه با شرایط حوالی سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۲ قابل مقایسه است.

به گفته پژوهشگران یاد شده «به نظر می‌رسد که تثبیت شکننده است، چرا که بیشتر افزایش حجم آب دریاچه اورمیه در منطقه کم عمق جنوب که در فصل‌های گرم پتانسیل تبخیر زیادی دارند، پخش شده است. علاوه بر این، به دلیل همبستگی زیاد بین سطح آب دریاچه اورمیه و میزان بارش، مرحله بهبودی مشاهده شده در سال ۲۰۱۶ و نیمه اول سال ۲۰۱۹ ممکن است در صورت دوره خشکسالی طولانی‌تر، ادامه نداشته باشد».

برای دستیابی به یک احیای پایدار، نیاز به تلاش‌های بی‌شماری مثل جلوگیری از انحراف جریان آب دریاچه اورمیه به سمت زمین‌های کشاورزی است. نتیجه این پژوهش نشان داد که دریاچه اورمیه با یک روند عمدتا مثبت در جریان‌های ورودی، به دلیل بارندگی شدید در سال ۹۸ (۲۰۱۹ میلادی)، تثبیت شده است و بیم آن وجود دارد که با خشکسالی در سال‌های آینده این روند معکوس شود.

نتایج این پژوهش در آخرین شماره نشریه Science of the Total Environment منتشر شده است.

دریاچه اورمیه بر اثر سیاست سدسازی بدون احتساب حق‌آبه دریاچه، توسعه زمین‌های تحت کشت به دوبرابر، افزایش 2 برابری جمعیت منطقه، سیستم آبیاری قدیمی و سنتی، تشویق کاشت محصولات آب‌بر مثل چغندرقند در منطقه و ... خشکانده شده است.

کاهش 28% بارش‌ها در حوضه‌ی آبریز دریاچه اورمیه

اومود اورمولو

بر اساس گفته‌های مدیر کل هواشناسی استان آزربایجان غربی امسال شاهد کاهش 28% بارشها در آزربایجان غربی نسبت به مدت مشابه سال گذشته می‌باشیم. 

حبیب عبدلی در گفت و گویی که با سایت دولتی ایسنا داشته از ثبت بارش 345.8میلی‌متری تا 26 خرداد در آزربایجان غربی خبر داده است. این در حالی هست که میانگین بارشها در مدت مشابه سال قبل 475.8 میلی‌متر و میانگین بارش بلندملت 314.1 میلی‌متر ثبت شده است. آمارها حاکی از کاهش 27% بارشها طی سال 1399 در مقایسه با مدت مشابه می‌باشد.

مدیر کل هواشناسی استان آزربایجان غربی اذعان نموده است که بر اساس شاخص SPEI در دوره 12 ماهه تا پایان اردیبهشت ماه سال جاری، نواحی شمالی آزربایجان غربی درگیری خشکسالی خفیف تا بسیار شدید، نواحی مرکزی در محدوده نرمال و نواحی جنوبی آزربایجان غربی در محدوه نرمال تا ترسال متوسط بوده است.

بیش از 90% دریاچه اورمیه بر اثر سیاست سدسازی بدون احتساب حق آبه دریاچه، توسعه‌ی کشاورزی، افزایش دوبرابری جمعیت، سیستم آبیاری سنتی و ... طی سالهای گذشته خشکانده شده است.

خشکسالی شدید در 59% از مساحت آزربایجان غربی

اومود اورمولو

بر اساس سخنان رئیس اداره تحقیقات هواشناسی آزربایجان غربی، استان با مشکل انباشت خشکسالی مواجه بوده و به سبب کاهش بارش برف در سال گذشته از نظر دخایر برفی آزربایجان غربی در وضعیت مطلوبی بسر نمی‌برد.

آمارهای رسمی از کاهش 78% حجم آب معادل برف نسبت به سال گذشته در ایران خبر می‌دهد که این به معنای مشکل در تامین آب رودخانه ها در تابستان می باشد. علارغم افزایش میزان بارش باران در حوزه آبی دریاچه اورمیه به سبب عدم مدیریت منابع آبی، بارشها مهار و ذخیره نگردیده است. آزاد توحیدی در گفتگویی که با سایت دولتی ایسنا داشته با اشاره به درصد مساحت تحت تاثیر خشکسالی آزربایجان غربی بر اساس شاخص spei اظهار داشته:

در یک دوره یک ساله تا پایان فروردین 1397؛ بیش از 59% درصد مساحت آزربایجان غربی تحت تاثیر خشکسالی شدید، 33% مساحت استان دچار خشکسالی متوسط و 7% از خشکسالی بسیار شدید رنج می برد.

آمارهای رسمی ناشی از بارش 374.3 میلی‌متری میزان باران در آزربایجان غربی طی سال زراعی جاری می باشد که این میزان در مقایسه با مدت مشابه سال قبل 41% افزایش یافته است. افزایش میزان بارندگی به معنای نبود خشکسالی در آزربایجان غربی نبوده است به طوریکه شدیدترین خشکسالی در آزربایجان غربی در شهرستان شوط با 62% خشکسالی ثبت گردیده است. در دیگر سو 2.6% مساحت شهر اورمیه نیز دچار خشکسالی بسیار شدید، 65% تحت خشکسالی شدید و 2.4%تحت خشکسالی متوسط بوده است.

علارغم وضعیت آبی ذکر شده متاسفانه به سبب سیاستهای تشویقی کارخانجات چغندرقند در حوزه‌ آبی دریاچه اورمیه بنا به مشاهدات میدانی اینجانب به مانند سال پیش امسال نیز با رشد چشمگیر کاشت محصول آب‌بر چغندرقند مواجه می‌باشیم، به طوریکه به احتمال بسیار زیاد رکورد سال پیش کشت چغندرقند امسال شکسته خواهد شد. در حالیکه سازمان عریض و طویلی به مانند جهاد کشاورزی با بودجه‌ کلان می توانست برنامه‌ای مدون جهت کاهش محصولات آب‌بری به مانند چغندرقند را برنامه‌ریزی و تدوین کنند که به مانند سالهای گذشته اینگونه نبوده است و مسئولیت این سازمان طویل به پرداخت کود به شرکتهای خصوص در چند نوبت منحصر گردیده است.

عدم زیست آرتمیای زنده در دریاچه اورمیه

شوری مطلوب برای زیست آرتمیا 150 گرم در لیتر است که اکنون به سبب غلظت بیش از حد نمک در دریاچه اورمیه زیست آرتمیای بالغ و زنده در دریاچه ممکن نیست. تراز فعلی دریاچه اورمیه 1270.88 سانتی‌متر می باشد و با ورود به فصول گرم سال شاهد افزایش تبخیر و شروع روند کاهش دوباره سطح آب دریاچه اورمیه خواهیم بود. نیاز ایران به آرتمیا سالیانه حدود 30 تا 50 تن می باشد که به سبب خشکاندن دریاچه اورمیه، بخشی از این حجم که توسط دریاچه اورمیه تامین می شد نیز از طریق واردات جبران میگردد. 

آمارها حکایت از خشک شدن بیش از 90% دریاچه اورمیه می باشد که بنا به نظر بسیاری از فعالان بی‌طرف محیط زیست سیاست سدسازی بدون در نظر گرفتن حق‌آبه دریاچه اورمیه، افزایش سطح زیر کشت، افزایش جمعیت و... از مهمترین علل خشک شدن دریاچه اورمیه می باشند.

کاهش 256 کیلومتر مربع از وسعت دریاچه اورمیه

اومود اورمولو

بر اساس سخنان فرهاد سرخوش که در گفتگویی با خبرگزاری دولتی ایرنا اظهار داشته، وسعت دریاچه  اورمیه روز سه‌شنبه 24 بهمن سال جاری به 1856 کیلومتر مربع رسیده که این میزان نسبت به تاریخ مشابه سال گذشته، 256 کیلومتر مربع کاهش یافته است.

بنا به گفته سرخوش طی 15 سال گذشته وسعت دریاچه اورمیه بیش از 2670 کیلومتر مربع کاهش یافته است و تراز فعلی دریاچه اورمیه 1270 مترو 38 سانتی‌متر از آبهای آزاد اعلام شده است. 

دریاچه اورمیه بیش از 25 میلیارد مترمکعب آب خود را طی 15 سال گذشته از دست داده، بنا به نظر کارشناسان بیط‌رف آب و محیط‌زیست عوامل انسانی همچون سدسازی بدون مطالعه و بی‌رویه، توسعه کشاورزی و زمینهای تحت کشت، آبیاری سنتی، افزایش جمعیت و ... در خشکاندن آگاهانه دریاچه اورمیه نقش بسزائی داشته به طوریکه اکنون بر اساس آمار رسمی دولتی بیش از 95% دریاچه اورمیه خشکانده شده است. ‌بی‌تردید رانتی که به سبب سدسازی نصیب بسیاری از مسئولین دولتی شده در ساخت بی‌رویه سدها و ترویج سیاست سدسازی در ایران بی‌تاثیر نبوده است. 

بارش منفی در 28 استان و کاهش آب سدها

آمار و ارقام ارائه شده توسط شرکت مدیریت منابع آب ایران حاکی از آن هست که از ابتدای مهر ماه تا 20 بهمن سال جاری میزان بارش ها در ایران به 46.5 میلی‌متر رسیده است که این میزان بارندگی در مقایسه با میانگین دوره‌های مشابه دراز مدت 63.4% و نسبت به دوره مشابه سال گشته 48.3% کاهش نشان می‌دهد. در عین حال شرکت مدیریتمانبع اب تاکید کرده که 28 استان در قیاس با سال گذشته با بارش منفی مواجه‌اند. از سوی دیگر بر اساس آمارهای رسمی وزارت نیرو از ابتدای مهر ماه تا 18 بهمن سال جاری حجم ذخیره آب 177 سد بزرگ در 6 حوزه آبی دریاچه اورمیه، دریای خزر، هامون، خلیج عرب، هامون و سرخس 20.27 میلیارد مترمکعب ارزیابی شده است که حجم آبی سدهای موجود در حوزه‌های آبی ششگانه در مقایسه با سال پیش 15% کاهش یافته است. در واقع جغرافیای ایران با یک بحران جدی آب روبروست.

مصرف 5 میلیارد مترمکعب آب جهت درآمدزائی 4 هزار میلیارد تومانی کشاورزی

اومود اورمولو

بر اساس گفته‌های استاندار آزربایجان غربی درآمدزائی کل بخش کشاورزی استان آزربایجان غربی سالیانه حدود 3 الی 4 هزار میلیارد تومان می باشد، در حالیکه برای تولید این حجم از محصول حدود 5 میلیارد متر مکعب آب مصرف میگردد که قیمت آن چندین برابر درآمد بخش کشاورزی میباشد.

محمد مهدی شهریار امروز شنبه در مراسم تحلیل از تولیدکنندگان برتر بخش کشاورزی آزربایجان غربی جنگ تحمیلی، تحریم ها و مدیریت ناصحیح دول گذشته را باعث مشکلات بخش کشاورزی عنوان کرد.

البته سوای دیدگاه رسمی دولتی و عدم پذیرش خطا باید اذعان نمود که مهمترین علت زیان‌دهی بخش کشاورزی عدم برنامه‌ریزی دولتی می باشد، در حالیکه ما شاهد سازمان عریض و طویلی به نام سازمان جهاد کشاورزی با دهها‌ هزار کارمند و بودجه‌های میلیاردی هستیم؛ به جزء توزیع سالیانه یکی دوبار کود آن هم به شرکتهای خصوصی به واقع کوچکترین عمل مفیدی از این سازمان را شاهد نیستیم در حالیکه می‌بایست کارمندان این سازمان با توجه به شرایط اقلیمی، منابع آبی، پوشش گیاهی، ویژگی خاک و ... هر منطقه اقدام به تهیه و تولید برنامه‌های مدون جهت اصلاح کشت در مناطق را شاهد می‌بودیم.

بر اساس گزارشی که کلودیا سادوف یکی از متخصصین شناخته شده آب، درباره بحران آب برای بانک جهانی تهیه کرده است، به استفاده 25% از کل آبهای غیرقابل جایگزینی سفره‌های زیرزمینی، رودخانه‌ها و نهرها اشاره کرده است. در دیگر سو طبق برآوردهای مایکل طی 50 سال آینده سفره‌های آب زیر زمینی در بخش وسیعی از جغرافیای ایران بدون آب خواهند بود و در بخش‌هایی نیز فقدان آب زیرزمینی موجب نشست زمین خواهد شد. به واقع با بحران آبی که جغرافیای ایران و الخصوص آزربایجان جنوبی با آن دست به گریبان میباشد، توسعه و ترویج بخش کشاورزی چیزی به جزء خیانت بر علیه خودمان نیست، مسئله‌ای که در مقاله " سیاست ترویج کاشت چغندر قند به بهای خشک کردن دریاچه اورمیه" به تفصیل به آن در وبلاگ اخبار دریاچه اورمیه پرداخته‌ شده است. سوای دیگر عوامل آشنا، نقش پررنگ بحران آب در اعتراضات خیابانی شهرهای متعدد ایران در دی ماه گذشته بر کسی پوشیده نیست و تداوم بی‌برنامه‌گی فعلی برای بحران آب دقیقا به مانند بمب ساعتی عملی خواهد کرد که دیر یا زود آثار اجتماعی را به همراه خواهد داشت.

تداوم سیاست سدسازی در ایران

اومود اورمولو

بر اساس گفته‌های مدیر عامل شرکت منابع آب ایران حدود 108 سد در حال ساخت می باشد که اغلب سدها بزرگ بوده و 29 سد باقی‌مانده اولویت دارند. محمد حاجی رسولی با اشاره به برنامه ششم توسعه برای ساخت 29 سد الویت‌دار برای تامین آب شرب از آبگیری 6 سد در غرب ایران خبر داده است.  وی با اشاره به برنامه پنجم توسعه از اتمام ساخت 173 سد خبر داده و اظهار نموده است که بجز در حوضه آبریز خزر که در برنامه هفتم توسعه حدود 10 تا 15 سد قابل اجراست ، دیگر ظرفیتی برای ساخت سد نداریم.

کارشناسان بی‌طرف آب و محیط زیست سیاست سدسازی در ایران را از جمله عوامل تعیین کننده در خشکاندن دریاچه‌ها و تالاب‌های متعدد از جمله دریاچه‌ اورمیه معرفی میکنند. بر روی حوضه آبی دریاچه اورمیه بیش از 74 سد ساخته شده است که لیست اسامی سدها قبلا در وبلاگ اخبار دریاچه اورمیه به تفصیل گردآوری شده است.

رکورد کمترین بارش پاییزی در 67 سال گذشته در ایران

با توجه به آمار رسمی دولتی پاییز امسال کم بارش ترین سال در طی 67 سال گذشته بوده است. برای مثال میزان بارش  پاییزی در استان‌های آزربایجان غربی و آزربایجان شرقی ۱۱۵ میلی‌متر گزارش شده که نسبت به مدت مشابه 20% کاهش را نشان می‌دهد و در مقایسه با 50 سال گذشته با 15% افت مواجه میباشد. در خوشبینانه‌ترین حالت اگر نیمی از روزهای باقی‌مانده زمستان هم یکسره باران ببارد، تاثیر چندانی بر کاهش‌ بارندگی ماه‌های گذشته نخواهد داشت. در دیگر سو کاهش بارندگی در سالهای اخیر سبب استفاده بیش از حد و نابجا از منابع آبی غیرقابل برگشت زیرزمینی را به همراه آورده است. جغرافیای ایران سالهاست که با خشکسالی مواجه هست، برای مثال گزارشاست دولتی و رسمی حاکی از خشکسالی متوسط در حوضه دریاچه اورمیه حدود 70% و خشکسالی بسیار شدید حدود 15% می باشد در حالیکه 10 از جغرافیای ایران دچار خشکسالی بسیار شدید، 40% خشکسالی شدید و 38% دچار خشکسالی متوسط گزارش شده است. 

مرکز پژوهش‌های مجلس ایران نیز از بحرانی‌تر شدن وضع آب و تغییرات اقلیمی مثل افزایش دما و کاهش بارندگی در 15 سال گذشته خبر داده است. در گزارش یاد شده علاوه بر ارائه آمار کاهش بارندگی در طی 10 سال گذشته، به تبعات کاهش بارش و کاهش حجم جریان‌های سطحی نیز پرداخته و تاکید کرده که در 10 سال گذشته حدود 44%، حجم روان‌آب‌ها کاهش یافته است. در بخشی از گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس آمده است؛ در حال حاضر حدود 120 میلیارد مترمکعب از ذخایر استاتیک منابع آب زیرزمینی از دست رفته است. با توجه به کل ذخایر استاتیک منابع آب زیرزمینی ایران که رقمی حدود 500 میلیارد مترمکعب است، می‌توان گفت حدود یک‌چهارم ذخایر استاتیک منابع آب زیرزمینی ایران نابود شده‌اند. آمارهای رسمی حکایت از آن دارد که در ایران حدود 760 هزار حلقه چاه وجود دارد که حدود 420 هزار حلقه آن مجاز و حدود 340 هزار حلقه آن نیز غیرمجاز است، یعنی در خوشبینانه‌ترین حالت 45% کل چاه‌های موجود در ایران غیرمجاز هستند. علاوه بر کاهش باران در ایران آمارها حاکی از گرم شدن 2 درجه‌ای جغرافیای ایران طی 48 سال گذشته می باشد.
کاشت بیش از حد مجاز چغندرقند در آزربایجان غربی

استاندار آزربایجان غربی در نشستی با مدیران عامل پنج کارخانه قند آزربایجان غربی با توجه به شرایط دریاچه اورمیه و کم‌آبی از افزایش کاشت چغندرقند به عنوان یک محصول آب‌بر انتقاد نموده و کاشت چغندرقند را متضاد با منافع آزربایجان غربی اعلام نمود. در عین حال محمد مهدی شهریاری خواستار نظارت دقیق جهاد کشاورزی در مورد میزان سهمیه چغندرقند آزربایجان غربی را خواستار شد. در مقاله‌ای تحت عنوان "سیاست ترویج کاشت چغندر قند به بهای خشک کردن دریاچه اورمیه" دقیقا به سیاست آگاهانه تشویقی کارخانه قند اورمیه در ترویج کاشت چغندقند به تفصیل سخن گفته‌ام، در عین حال باید افزود سیاستهای تشویقی کارخانه چغندرقند اورمیه و عدم نظارت سازمان جهاد کشاورزی در سالهای گذشته سبب ترویج و توسعه سیاست کاشت چغندرقند در اورمیه شده و به باورم در سال پیش‌رو نیزمطمئنا شاهد افزایش کاشت چغندرقند، این محصول آب‌بر در اورمیه و آزربایجان غربی خواهیم بود.

نماینده تبریز: دولت ایران در احیاء دریاچه اورمیه شکست خورده است

اومود اورمولو

بنا به سخنان احمد علیرضا‌بیگی نماینده تبریز در مجلس ایران دولت در برنامه 5 ساله احیاء دریاچه اورمیه شکست خورده و وضعیت دریاچه اورمیه به سبب فقدان برنامه به مراتب بدتر از گذشته شده است.

او اظهار داشته که قرار بود با انتقال آب و تغییر نوع کشت زمین‌های کشاورزی، وضعیت دریاچه اورمیه بهبود یابد اما به ‌گفته نماینده تبریز دولت سوبسید تغییر نوع کشت زمین‌های کشاورزی را به جای کشاورزان به شرکت‌ها داده و مردم باید برای تغییر کشت زمین‌های خود مبلغی را هم پرداخت کنند؛ در نتیجه از این طرح استقبال نشده است.  برای انجام این موارد دولت باید برنامه‌ای جایگزین برای فعالیت دامداری و کشاورزی مردم در نظر می‌گرفت که به دلیل وجود عدم برنامه در این زمینه تمامی اقدامات دولت شکست خورده است. 

کاهش 11% آب مخازن پشت سدهای آزربایجان غربی

مدیر عامل شرکت آب استان آزربایجان غربی با اشاره  به پر بودن تنها 31% ظرفیت سدهای استان از کاهش 11% میزان آب موجود در پشت سدها خبر داده است. بر اساس آماری که کیومرث دانشجو ارائه داده، سال پیش 801 میلیون مترمکعب آب در پشت سدهای آزربایجان غربی وجود داشته که این میزان امسال به 711 میلیون مترمکعب کاهش یافته است. 

بحران آب در آزربایجان شرقی

بر اساس سخنان معاون محیط زیست و بهره‌برداری آب منطقه‌ای آزربایجان شرقی به علت کاهش 21% آب ورودی به سدها و کاهش 50% منابع آب زیرزمینی استان، وضعیت اضطراری بر منابع آب آزربایجان شرقی حاکم می‌باشد. 

مجتبی جلیل‌زاده با اشاره به کاهش 22% بارندگی‌های پاییزه در آزربایجان شرقی نست به سال گذشته اشاره کرده و افزوده است که :کم بارش‌ترین پاییز 50 سال گذشته را امسال تجربه کرده‌اییم که در صورت تداوم عدم بارش سال آینده با چالش جدی آب در زمینه تامین مصرف آب شیرین مواجه خواهیم بود. در بخش دیگری از سخنان معاون محیط زیست و بهره‌برداری آب منطقه‌ای آزربایجان شرقی وی به افزایش 7% میزان تبخیر منابع آبی در تابستان امسال نسبت به مدت مشابه در سال گذشته و افزایش 20% نسبت به دراز مدت خبر می‌دهد. 

مدیرکل هواشناسی آزربایجان غربی نیز در یکی از تازه ترین اظهارنظرهای خود از درگیر بودن %۷۵ سطح استان با خشکسالی شدید و متوسط خبر داده و گفته است: ۵۵% مساحت استان آزربایجان غربی را خشکسالی متوسط و %۲۰ آن را خشکسالی شدید فراگرفته است. به گفته صادق ضیائیان، وضعیت شهر اورمیه بدتر از دیگر مناطق است به طوری که %۸۴ درصد این شهرستان دچار خشکسالی متوسط و ۱۶% خشکسالی شدید است. داده‌های رسمی دولت ایران حاکی از آن هست که آزربایجان غربی با کاهش ۹۲۳ میلیون مترمکعبی مخازن آب های زیرزمینی مواجه می‌باشد.

علاوه بر موارد ذکر شده باید خاطر نشان کرد که بر اساس آمار رسمی در استان آزربایجان غربی بیش از ۴۰.۰۰۰ چاه غیرمجاز وجود دارد که دولت ایران طی سالهای گذشته موفق به مسدود نمودن حدود ۳.۰۰۰ غیرمجاز شده است. کارشناسان بی‌طرف محیط‌‌زیستی افزایش زمین‌های کشت را یکی از عوامل مهم مصرف بیش از اندازه آب معرفی می‌کنند، به باور آنان کاشت بسیاری از محصولات کشاورزی در ایران به هیچ وجه توجیه اقتصادی ندارد.

تصاویری از نفس‌های آخر دریاچه اورمیه

اومود اورمولو
در حالیکه طی روزهای گذشته رسانه‌های دولتی و مرکزگرا بارش چندین سانتی‌متری برف در حوزه آبی دریاچه اورمیه را در بوق و کرنا کرده و سخن از "احیاء دریاچه اورمیه"به میان آوردند تصاویر جدیدی از دریاچه اورمیه توسط علی حامد حق دوست منتشر شده که تصاویر گویای وضعیت موجود دریاچه اورمیه می باشد.کارشناسان بی‌طرف محیط زیست مهمترین عامل در خشکاندن دریاچه اورمیه را سیاست‌های سدسازی در منطقه عنوان می کنند، بنا به آمار رسمی وزارت نیرو در حوزه آبی دریاچه اورمیه بیش از 73 سد بزرگ و کوچک ساخته شده است. دومین عامل اساسی توسعه سیاست های کشاورزی در ایران می باشد، بنا به سخنان کلانتری دبیرکل خانه کشاورز با خبرگزاری کار ایران، خشکسالی ۱۷ ساله و برداشت بی‌رویه آب برای مصارف کشاورزی در ایران، منابع آبی را به شدت کاهش داده است. وی توسعه کشاورزی در ایران را با توجه به محدودیت در منابع آب تعجب‌برانگیز خوانده است. یادآور شویم بیش از 92% منابع آبی در ایران صرف کشاورزی می‌شود. مصرف آب در بخش خانگی نیز 6% می باشد.

بیابان‌زائی 300 هزار کیلومتری در اطراف دریاچه اورمیه

اومود اورمولو

از آغاز بحران خشک شدن دریاچه اورمیه 15 سال می گذرد و به سبب سیاست‌های نادرست آبی دولت ایران در آزربایجان جنوبی اکنون مردم آزربایجان جنوبی با یکی از بزرگترین بیابان‌زائیهای هزاران سال گذشته مواجه می باشند و این تنها آغاز ماجرای مبدل شدن آزربایجان به کویر نمک می باشد.

بر اساس مصاحبه‌ای که دکتر پرویز گرشاسبی با سایت دولتی مهر داشته از بروز 300 هزار هکتار بیابان‌زائی جدید به سبب خشک شدن دریاچه اورمیه در منطقه خبر داده که بر اساس هدف‌گذاری کارگروه به اصطلاح نجات دریاچه اورمیه قرار بر بیابان‌زدائی یک‌دهم از 300 هزار هکتار بیابان بیان گردیده است.

گرشاسبی در سخنان خود از احتمال بروز طوفان‌های نمکی و افزایش گردو‌غبار هوا در حول دریاچه اورمیه خبر داده و از ضرورت اختصاص بودجه‌ای برای مبارزه با بیابان‌زائی در اطراف دریاچه سخن رانده است. گرچه که گرشاسبی از وجود 300 هزار هکتار بیابان‌زائی جدید در اطراف دریاچه اورمیه خبر داده و خواستار رسیدگی دولت ایران به مسئله حیاتی یاد شده نموده ولی تاکنون هیچ اعتبار و برنامه‌ویژه عملی و علمی جهت بیابان‌زدائی و احیاء دریاچه اورمیه را از سوی دولت ایران شاهد نبوده‌ایم.

بنا به گفته‌های گرشاسبی بیشتر مناطق تخریب شده‌ی حول دریاچه اورمیه که اکنون به بیابان مبدل گردیده‌اند جزء مناطق مرتع درجه 3 بوده‌اند که بر اثر سیاستهای دولت به صورت کلی تخریب شده‌اند، برای احیاء مناطق یاد شده می باید از گونه‌های گیاهی مقاوم به خشکی بهره برد و البته در مناطقی که میزان شوری اراضی بالاست قابلیت احیاء زمین به کلی از بین رفته و دیگر نمی توان برای اراضی از بین رفته کاری انجام داد. 

بی‌برنامه‌گی دولت ایران در بروز 300 هزار هکتاری بیابان‌زائی در اطراف دریاچه اورمیه در حالی صورت پذیرفته که تمامی آمار و ارقام و داده‌های جهانی حاکی از ورود جغرافیا ایران به دوره خشکسالی 30 ساله‌ای می باشد. حسین آخانی عضو هیأت علمی دانشگاه تهران طی مصاحبه‌ای که امروز با روزنامه شهروند داشته از نقش عمده و اصلی دولت، سیاست سدسازی و شرکتهای سدساز وابسته به وزارت نیرو در خشکاندن دریاچه اورمیه اشاره نموده است، بنا به گفته‌های ایشان ساخت 700 سد بزرگ و 1000 سد کوچک به بهانه آبخیزداری سبب قطع کامل شریانهای آبی جغرافیای ایران گردیده که این مسئله نیز به نوبه خود سبب خشک شدن دریاچه‌های اورمیه، بهارلو، بختگان و ... شده است. وی در ادامه سخنانش از مثالهائی از تاریخ و اقوامی که به سبب خشکسالی ملزم به کوچ‌های اجباری گردیده‌اند اشاره داشته است.

تبخیر سالیانه 1 میلیارد مترمکعب آب دریاچه اورمیه

آزربایجان جنوبی، اورمیه: معاون محیط طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیط زیست در گفتگوئی با خبرگزاری دولتی ایرنا از تبخیر سالیانه 1 میلیارد مترمکعب از آب دریاچه اورمیه طی 15 سال گذشته خبر داد. همانطور که در مصاحبه این مقام عالی رتبه میحط زیستی نیز به چشم می خورد علت خشکانیده شدن دریاچه اورمیه نه کمبود باران بلکه بر عکس حوضه آبریزی دریاچه اورمیه زی چند سال گذشته سالهای ترسالی را پشت سرگذاشته ولی سیر صعودی از دست دادن آب دریاچه اورمیه همچنان ادامه داشته است. 

اصغر محمد فاضل در گفت و گو با خبرنگار علمی ایرنا افزود: تمام فشار اکولوژیک این میزان تبخیر بر محیط زیست دریاچه اورمیه بوده است و این فشار بر بخش های شرب ، صنعت و کشاورزی کمتر وارد شده است .

وی اظهار داشت: دریاچه اورمیه دارای مساحتی بیش از ۵ هزار کیلومتر مربع است و در یک حوضه آبریزی با مساحت بیش از ۵۰ هزار کیلومتر مربعی واقع شده است بنابراین بهبود ۱۰ درصد از این مساحت که متعلق به دریاچه اورمیه است در گروی نتایج اقداماتی است که در کل این حوضه رخ می دهد.

فاضل افزود: در حال حاضر بیش از ۶۰ درصد از آب ورودی دریاچه اورمیه از سه رودخانه جیغاتی (سیمینه رود)، تاتائو (زرینه رود) و آجی چای تامین می شود از این رو وزارت نیرو باید تسهیلات لازم درزمینه لایروبی مسیر این رودخانه ها و تامین حق آبه دریاچه اورمیه توسط این رودخانه ها را مهیا کند.

وی در ادامه به بارندگی های اخیر اشاره کرد و گفت: این بارندگی ها در وضعیت دریاچه اورمیه تاثیر محدودی داشته و چشمگیر نبوده است.

فاضل اظهار داشت: در سال آبی ۹۰ – ۹۱ نسبت به ۳۰ سال گذشته یک اتفاق استثنایی در بارندگی رخ داد و براین اساس اوج بارندگی ها در پاییز و ماه های آبان و آذر بود که در واقع نشان دهنده تغییر وضعیت بارندگی در منطقه است.

وی ادامه داد: اگر این روند یک استثنا نباشد امسال هم باید منتظر بارندگی خوبی در فصل پاییز باشیم درغیر این صورت همان میزان آب بارندگی های بهاره را خواهیم داشت و باید براساس این بارندگی ها اقدام کنیم .

دریاچه اورمیه به عنوان بزرگترین دریاچه شور آزربایجان چند سالی است به دلایل مختلف از جمله سد سازی در رودخانه های بالادست ، آبیاری غیراصولی و خشکسالی با پدیده خشک شدن روبروست که در این زمینه طرح جامعی برای نجات این دریاچه از سوی سازمان محیط زیست تهیه شده است .

آیا خشکسالی، تغییرات اقلیمی سبب خشک شدن دریاچه اورمیه شده است؟

دریاچه اورمیه این نگین آزربایجان در حال خشک شدن می باشد. علت خشک شدن دریاچه اورمیه از سوی مقامات دولت ایران 60% خشکسالی، 10-15 سد سازی و 10-15% نیز کمبود باران معرفی می شود این در حالی می باشد که منابع علمی و محیط زیستی بی طرف منطقه ای و جهانی علت خشک شدن دریاچه اورمیه را نه کمبود باران و نه خشکسالی بلکه مدیریت اشتباه حوزه آبریز اورمیه و ساخت سدهای بی حساب و کتاب معرفی می کنند.

دو تصویر فوقی که در متن نوشته مشاهده می کنید یکی مربوط به گستره خشکسالی مهر 1388 تا پایان خرداد 1389 و دیگری مربوط به گستره خشکسالی سال 1390 الی 1391 می باشد که هر دو بر اساس شاخص بارش استاندارد یا SPİ می باشند. منبع هر دو تصویر فوق وزارت مرکز تحقیقات کم آبی و خشکسالی در کشاورزش و منابع طبیعی پایگاه ملی مدیریت خشکسالی کشاورزی می باشد. 

با دقت و تامل در تصویری که نشان دهنده خشکسالی مهر 1388 تا پایان خرداد 1389 می باشد(تصویر شماره 1) هر انسانی که قادر به خواندن و نوشتن بوده و رنگها را بشناسد بی شک می تواند حوزه آبریز دریاچه اورمیه را که با رنگهای مقداری سبز و بیشتر آبی در تصویر مشخص شده است را بیابد و در زیر تصویر مفاهیم رنگ ها را که رنگ سبز به معنای نرمال و رنگ آبی را ترسالی متوسط را مشاهده کند. 

این بدان معناست که از مهرماه 1388 تا پایان خرداد 1389 در حوزه آبریز دریاچه اورمیه مقدار بارش باران مقداری بیشتر از وضعیت نرمال بوده و در حالت ترسالی قرار داشته است که سخن مسئولین دولت ایران در مورد کمبود بارش باران و خشکسالی را که علت خشک شدن دریاچه اورمیه معرفی میی کنند زیر سوال می برد.

در تصویر دوم که با شماره 2 مشخص شده است وضعیت گستره خشکسالی را از سال 1390 تا سال 1391 مشخص می سازد. همانطور که مشاهده می کنید در این تصویر نیز حوزه آبریز دریاچه اورمیه با سه رنگ سبز، آبی کمرنگ و مقدار کمی رنگ زرد مشخص می کند. رنگ سبز نشان دهنده وضعیت نرمال، رنگ آبی کمرنگ ترسالی و رنگ زرد مشخص کننده خشکسالی متوسط می باشند.

در مجموع این تصویر نیز به وضوح نشان دهنده وضعیت ترسالی دریاچه اورمیه در سالهای 1390 تا 1391 می باشد که بی شک نشان دهنده عدم کاهش بارش باران و خشکسالی در حوزه آبریز دریاچه اورمیه می باشد.

پس اگر دریاچه اورمیه را خشکسالی، کمبود بارش باران خشک نکرده است چه چیز عامل اصلی خشکانیدن دریاچه اورمیه می باشد؟

بر اساس آخرین گزارش علمی که در مورد خشک شدن دریاچه اورمیه از سوی برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد با نام اختصاری UNEP منتشر شده است خشک شدن دریاچه اورمیه با توجه به داده های 100 سال گذشته نه در اثر کاهش باران، تغییرات اقلیمی و خشکسالی بلکه در اثر سوء مدیریت حوزه آبریز دریاچه اورمیه، ساخت بی و حساب و کتاب سدها معرفی شده است.   

در گزارش UNEP که در وبلاگ اخبار اورمیه نیز همین گزارش به زبان انگلیسی منتشر شده است در مورد تغییرات اقلیمی که مد نظر مسئولین دولتی ایران می باشد نیز چنین گفته شده است که اگر تغییرات اقلیمی سبب خشک شدن دریاچه اورمیه شده است پس چرا همین تغییرات اقلیمی اثری در دریاچه های وان ترکیه و سوان ارمنستان نداشته است؟ این سه دریاچه در فاصله بسیار کمی از هم قرار دارند و بی شک هر گونه تغییر اقلیمی بر روی سه دریاچه نیز تاثیر خواهد داشت، این در صورتی می باشد که دریاچه اورمیه 2300 کیلومتر پس روی داشته است. 

خشكسالي و پسروي روز به روز آب درياچه اورمیه افزایش یافته است

رئيس جهاد كشاورزي آزربايجان شرقي گفت: احتمال خشكسالي و نيز پسروي روز به روز آب درياچه اورمیه افزايش پيدا كرده است.

به گزارش گروه خبری تبریز سسی به نقل از روابط عمومي سازمان جهاد كشاورزي استان آذربايجان شرقي، مسعود محمديان كه به مناسبت دهه فجر در جمع مردم روستاي «اسفهلان» بخش خسروشهر شركت كرده بود، با اشاره به اينكه پسروي آب درياچه اورمیه وظيفه خادمان مردم را در سنگر جهاد كشاورزي بيش از گذشته سنگين‌تر كرده است، اظهار داشت: خشك شدن سطح وسيعي از درياچه اورمیه مديران اين سازمان را وامي‌دارد تا الگوي كشت كشاورزي در حاشيه درياچه تغيير يابد چنانچه توصيه به كشت پسته و زعفران در اين راستا صورت گرفته است.

وي با اشاره به خشكسالي احتمالي به دليل كاهش بارندگي‌هاي پاييزه افزود: بايد ضمن مهار آب‌هاي سطحي و استفاده بهينه از آنها، بهره‌برداري از آب‌هاي زيرزميني را نيز از آبياري غرقابي به سمت آبياري مدرن و تحت فشار سوق دهيم.

محمديان با اشاره به اينكه اين سازمان به مشكلات دامداران و كشاورزان اشراف كامل دارد، اظهار داشت: اين مشكلات حل نمي‌شود مگر با همراهي و همگامي مردم با مديران و خدمتگزاران آنان در سازمان جهاد كشاورزي كه اميدواريم با همفكري و همكاري يكديگر بر همه مشكلات اين بخش فائق آييم.

رئيس سازمان جهاد كشاورزي استان آذربايجان شرقي با اشاره به اينكه مديران نظام اسلامي، جزيي از توده عظيم مردم و خادمان بي‌منت مردم صبور، انقلابي و جهادگر استان هستند، افزود: دفتر بنده، همكاران و مديران سازمان همواره به روي همه مردم به خصوص كشاورزان عزيز باز بوده و مفتخريم كه در يك نظام اسلامي توفيق خدمتگزاري به چنين مردمي نصيب ما شده است.

محمديان با اشاره به اختصاص تسهيلات مختلف مالي براي بهبود وضعيت دامداري‌ها و كشاورزان گفت: ما مديران مديون اين مردم بوده و ملت ولي‌نعمتان ما هستند از اين رو رسالتي جز خدمت به مردم براي افزايش درآمد و بالا بردن رفاه و تأمين امنيت غذايي آنان نداريم

http://tinyurl.com/6xv8huc