آیا تخریب سدها برای نجات دریاچه اورمیه امکانپذیر می باشد؟

اومود اورمولو

وزیر نیروی دولت حسن روحانی در نشست خبری سخن از تخریب برخی از سدهای حوضه آبخیز دریاچه اورمیه به میان آورده و پس از این سخن بود که معاون دفتر محیط زیستگاه ها و امور مناطق سازمان حفاظت محیط زیست نیز در سخنانی از این سخن چپ‌چیان استقبال نموده و خراب کردن سدها برای نجات تالاب ها در تمام دنیا را امری رایج معرفی نموده و در عین حال خراب کردن سدها را تحت اصول و چهارچوب مخصوص به خود دانسته و به لحاظ فنی به هیچ وجه تخریب سدها برای نجات محیط زیست را کار غیرکارشناسی ندانسته است. 

بی تردید سدسازی های دولت ایران در آزربایجان جنوبی یکی از مهمترین و شاید اصلی ترین عامل در پروسه خشکانیدن دریاچه اورمیه می باشد، در کنار خشک شدن دریاچه اورمیه سدسازی ها سبب تخریب عمده محیط زیست آزربایجان جنوبی گردیده است. با روی کارآمدن دولت جدید در ایران که یکی از وعده هایش احیاء دوباره دریاچه اورمیه بوده پروپاگاندای وسیعی در مدیای دولتی  ومرکزگرا در مورد دریاچه اورمیه بکارگرفته شده که تخریب سدهای ساخته شده بر روی حوضه آبخیز دریاچه اورمیه نیز یکی از این موج های رسانه ای می باشد. اینکه دولت ایران چقدر در تخریب سدها مصمم باشد یا نه ماه های پیش رو مشخص خواهد شد، گرچه که راقم این سطور به سبب تجربه ای که از طرز نگرش دولت ایران بر محیط زیست و الخصوص مسئله دریاچه اورمیه داشته امیدی به تحقق این امر ندارد و بیشتر مسئله را پروپاگاندای رسانه ای ارزیابی می کند. 

همانطور که معاون دفتر محیط زیستگاه ها و امور مناطق سازمان حفاظت محیط زیست نیز در مصاحبه ای بیان داشته تخریب سدهای ساخته شده برای نجات محیط زیست در کشورهای دمکراتیکی که به محیط زیست ارج می نهند امری بسیار عادی می باشد که در این نوشته برای روشن تر شدن موضوع به مثال آمریکا خواهیم پرداخت.

دولت ایالات متحده آمریکا طی 4 سال 250 سد را تخریب نمود 

در اواخر سال های 1800 اکثر قریب به اتفاق مسئولین دولت آمریکا تقریبا طرز نگرش مشابهی نسبت به ساخت سدهای بزرگ داشتند، به نظر آنان طبیعت وحشی را می بایست انسان با ساخت سد به کنترل خود در می آورد. جان وسلی پاول رئیس دفتر سازمان زمین شناسی ایالات متحده آمریکا در سالهای 1881 - 1889 شعاری با این مضمون داشت که رودخانه ها دریاهائی هستند که اصراف می گردند و این شعار بی تردید در تصمیم گیریهای روزولت در سال 1902 برای ساخت سدهای بسیار بزرگ بی تاثیر نبود. بر اساس اطلاعات کتاب "جنگ های آب" اثر نویسنده هندی واندانا شیوا در آن سالها از ارتش ایالات متحده آمریکا نیز هزاران نیرو چه به صورت نیروی مهندسی و چه به صورت نظامی در ساخت سدهای بزرگ ایفای نقش داشته اند وی تعداد پرسنل سدسازی آن زمان آمریکا را حدود 32 هزار غیرنظامی و 300 نظامی معرفی می کند. حتی این تعدا از پرسنل ها تحت ارگانی با شعار "انقلاب سبز" در اقصی نقاط دنیا به سدسازی مشغول بودند. 

دولت آمریکا که در آن سالها به سدسازی های وسیع روی آورده بود امروز با هزاران سد قدیمی که میلیاردها دلار هزینه داشته و دیگر کاربردی ندارند مواجه شده و سالهاست که نهضتی نیز برای تخریب سدهای ساخته شده سده های 1380 شکل گرفته است. بر اساس مقاله ای که به قلم ژولیت ایلپرین در روزنامه واشنگتن پست منتشر شده دولت آمریکا طی سالهای 2006 تا 2010 بیش از 241 سد بزرگ را تخرب نموده، بیشتر سدهای تخریب شده در شرق و غرب آمریکا بوده اند. هدف دولت آمریکا از تخریب سدها گسترش آزاد آب ها، کاهش شدید آبزیان، تخرب عمده محیط زیست از سوی سدها، تهدید حیات انسانی و حیوانی، فعالیت های اقتصادی و ... معرفی شده است. بر اساس آمار رسمی در آمریکا 80 هزار سد بالای 50 سال عمر نموده اند.   

در صورت وجود اراده لازم در دولت ایران در جهت تخریب سدها برای احیاء دریاچه اورمیه به نظر راقم این سطور در کنار این حرکت می باید رفرم های وسیعی در بخش کشاورزی منطقه نیز صورت گیرد و تا حد امکان بهره برداری از آب کاهش یابد، در عین با پرداخت وام های بند مدت به کشاورزان از افزایش سطح زیست کشت خودداری گردد.

تنها 20% از دریاچه اورمیه باقی مانده است

اورمولو

در حالیکه این روزها پروپاگاندای دولتی در مورد مسائل دریاچه اورمیه بیداد می کند مشاور و کارشناس دفتر تالاب های محیط زیست ایران مهمترین خبر و واقعیت تلخ این روزهای دریاچه اورمیه را منتشر نموده است، بنا به گفته های منصور باقرزاد کریمی 80% حجم آب دریاچه اورمیه خشک گردیده است.

متاسفانه علارغم خشک شدن 80% دریاچه اورمیه تاکنون کوچکترین قدمی در راه احیاء این دریاچه برداشته نشده و از 15 سال پیش که اولین نشانه های آغاز پروسه خشک شدن دریاچه اورمیه هویدا گشت تاکنون در کنار اینکه سیاست های سدسازی دولت ایران در آزربایجان جنوبی را شاهد بودیم حجم آب ورودی به دریاچه نیز با کاهش عمده ای مواجه شد. بنا به نظر بسیاری از کارشناسان بی طرف عاقبت دریاچه اورمیه شباهت های زیاد به دریاچه آرال دارد که به سبب سیاست های غلط دولت شوروی در جهت افزایش تولید و کشت پنبه تمامی آب های ورودی به دریاچه آرال به مزارع پنبه منتقل گشت و سرانجام دریاچه آرال به کویری مبدل شد عینا همین سیاست ها در آزربایجان جنوبی در حال پیگیری می باشد، بسیاری از کارشناسان دولتی حتی کشت سنتی در آزربایجان جنوبی و حتی کشاورزی را با توجه به کم آبی و هزینه محصول مقرون به صرفه نمی دانند. طی 34 سال گذشته سطح زیر کشت در حوزه دریاچه اورمیه به 2 برابر افزایش یافته است.

باقرزاده درعین حال از تغییر اقلیم نیم تا یک درجه سانتی گرادی دمای منطقه دریاچه اورمیه خبر داده است، بنا به گفته های وی کاهش بارش برف و باران در منطقه می باشیم و اقلیم نیز تحت تاثیر این وضعی قرار گرفته، آب ظرفيت گرمايی ويژه‌ای دارد و وقتی خشک می‌شود با تشعشعات نمکی اقليم منطقه سريعتر گرم و سرد میشود و می‌تواند بر افزايش دمای منطقه تأثيرگذار باشد.

آقای باقرزاده نیز از عدم تحقق اعتبارات مرتبط با دریاچه اورمیه سخن گفته است، به نظر وی دریاچه اورمیه اکنون در بدترین وضعیت ممکن خود می باشد. مشاور و کارشناس دفتر تالاب‌های محيط زيست با بيان اينکه توليد محصولاتمان نيز تنها 20 درصد به مردم تعلق دارد، گفت: جالب است سيبی را که به زحمت توليد می‌شود در جاده‌ها می‌بينيم که انباشته شده است و نصيب اکناف و حيوانات مي‌شود و مردم سهم ناچيزی دارند. برای نمونه بايد بگويم که استفاده ما از ذخيره آب نادرست است و به درستی از آب موجود در هيچ عرصه‌ای استفاده نمی‌کنيم چرا غرب از يک مترمکعب سه کيلو محصول برداشت می‌کند اما ما از همين ميزان آب يک چهارم توليد را نداريم.

بخش جنوبی دریاچه اورمیه طی سال پیش رو تماما خشک خواهد شد

بالاخره رفته رفته زوایای دیگری از فاجعه زیست محیطی قرن که همانا خشک شدن دریاچه اورمیه می باشد روشنتر می گردد، بررسی های کارشناسی نشان می دهد که دریاچه اورمیه تا وقوع فاجعه فاصله ای ندارد. برآوردها حاکی از آن است که تا پایان تابستان سال آینده، بخش جنوبی دریاچه اورمیه به جز در محدوده پل میانگذر، به طور کامل خشک خواهد شد. همانطور که ناصر آق نیز در این گفتگو به عدم تاثیر و یا شاید بتوان تاثیر کم پل میانگذر دریاچه اورمیه در روند خشکانیدن دریاچه اورمیه اشاره می کند ولی متاسفانه از سیاست سدسازی دولت ایران در آزربایجان جنوبی سخنی به میان نمی آورد، مسئله دیگر قابل توجه در سخنان این کارشناس همانطور که بارها در وبلاگ اخبار دریاچه اورمیه ذکر گردیده عدم تاثیر انتقال آب آراز به دریاچه اورمیه می باشد که بیشتر به مانند دیگر طرح های دولت ایران بدون کارشناسی صورت پذیرفته است. 

بررسی های اخیر از میزان آب در نیمه جنوبی دریاچه اورمیه شدت بحران را پیش از پیش آشکار می کند. در حال حاضر حداکثر 250 میلیون مترمکعب آب در نیمه جنوبی دریاچه وجود دارد که کمی بیشتر از میزان آب در دریاچه پشت سد شهرچائی است. این میزان آب در پهنه ای به وسعت حدودا 240 کیلومتر مربع با عمق بسیار کم پخش شده، لذا با سرعت تبخیر می شود و با ادامه روند کنونی تا پایان تابستان 1393 بخش جنوبی دریاچه اورمیه بجز در محدوده بسیار کوچکی در زیر پل میانگذر به طور کامل خشک خواهد شد.

 ناصر آق، بنیانگذار پژوهشکده آرتمیا در گفت و گو با CHN با اعلام این خبر گفت: «این اتفاق چیزی فراتر از یک فاجعه و بسیار متفاوت تر از آمار و ارقامی که توسط برخی از رسانه ها یا سازمان ها اعلام می شود.»

او اضافه کرد: «فرصت های طلایی برای احیای دریاچه اورمیه با هزینه کمتر از بین رفته است اما هنوز هم روزنه های امید به طور کامل بسته نشده و اگر فرصت های باقیمانده را از دست ندهیم و واقع بینانه تر و علمی تر به قضیه نگاه بکنیم هنوز هم می توان دریاچه اورمیه را بصورت فاز بندی شده احیا کرد.»

او تاکید کرد که حل مشکل دریاچه اورمیه آنقدرها هم که مطرح می شود پیچیده و سخت نیست و قطعا می توان دریاچه اورمیه را نجات داد، اما به گفته آق، تنها محدوده ای که از خطر خشکی قریب الوقوع درامان خواهد ماند، محدوده زیر میانگذر است. او در پاسخ به این پرسش که این پل چه تاثیری بر خشکی دریاچه اورمیه داشته است، گفت: «میانگذر شهید کلانتری هیچ تاثیری بر خشک شدن دریاچه اورمیه ندارد. دریاچه اورمیه با مشکل کم آبی مواجه است نه با مشکل گردش آب. دوستانی که این موضوع را مطرح می کنند شاید متوجه نیستند که در حال حاضر حدود 90 درصد از محدوده دو طرف جاده میانگذر خشک شده است و دو طرف دریاچه اورمیه فقط در ناحیه زیر پل بخاطر عمق بیشتر به هم متصل هستند.»

به گفته او، بنابراین وجود یا عدم وجود میانگدر نمی تواند هیچ تاثیر منفی بر خشک شدن دریاچه اورمیه داشته باشد. گردش آب با هدف تعادل یونی و اکولوژیک دو طرف میانگذر زمانی مهم هست که طرفین جاده پر از آب باشد. اگر مشکل خشکسالی پیش نمی آمد و دریاچه اورمیه با ایجاد یک جاده در طول کل عرض دریاچه به دو نیم کامل تقسیم می شد آیا باز هم باعث خشک شدن دریاچه می شد؟ به هیچ وجه، ولی این عمل باعث شکل گیری دو اکوسیستم کاملا متفاوت می شد که می توانست از نظر اقتصادی حتی بنفع منطقه باشد.

او با اشاره به یک مثال تاریخی در این مورد گفت: «دریاچه بزرگ نمک در ایالت یوتای آمریکا مشابهت زیادی به دریاچه اورمیه دارد. بیش از 6 دهه از دو نیم شدن کامل این دریاچه توسط یک میانگذر برای عبور قطار می گذرد ولی آن دریاچه نه تنها خشک نشد بلکه با ایجاد دو اکوسیستم متفاوت با شوری بالا در شمال و با شوری پایینتر در جنوب به بزرگترین تالاب تولید آرتمیا در دنیا تبدیل شد بطوریکه آمریکا سالانه بیش از 2 هزار تن آرتمیا از آن دریاچه تولید و بیش از 70 درصد بازار جهانی به این محصول با ارزش را تامین می کند. بنده طرحی را 7 سال پیش برای دو نیم کردن کامل دریاچه اورمیه مطرح کرده بودم که درصورت اجرا می توانست از خشک شدن بخش جنوبی دریاچه اورمیه آنطور که امروز شاهد آن هستیم جلوگیری کند.»

اما موضوع انتقال آب از سایر حوزه ها به دریاچه اورمیه هنوز هم مطرح می شود. آق در پاسخ به این پرسش که این انتقال تا چه حد می تواند اجرایی و موثر باشد، گفت: «این مورد را معمولا کسانی مطرح می کنند که در منطقه مستقر نیستند و از کم و کیف مسائل، میزان آب های موجود در منطقه و از نحوه مدیریت این آب ها اطلاع کافی ندارند. درواقع ارائه دهندگان این طرح ها ساده ترین و پر هزینه ترین روش را برای تامین آب دریاچه اورمیه مطرح می کنند اینگونه طرحها چندین برابر سایر طرحها هزینه و زمان نیاز دارد و حتی درصورت موفقیت نوشداری پس از مرگ دریاچه خواهد بود.»

به گفته او، انتقال آب از ارس یا هر حوزه دیگر نه تنها اتلاف وقت و بودجه های کلان است بلکه نشان دهنده ناتوانی مسئولان در مدیریت بهینه آب های منطقه نیز هست. متاسفانه مسئولان به جای اینکه برای استفاده بهینه از آبهای موجود به روش های علمی برنامه ریزی کنند و با بالا بردن راندمان آبیاری کشاورزی، اصلاح الگوی کشت، مدیریت بهینه آب های سطحی و زیر زمینی، جلوگیری از هدر رفتن سالانه دو میلیارد مترمکعب آب در بخش کشاورزی و صرفه جویی در مصارف صنعتی و شهری مشکل را در حداقل زمان و با حداقل بودجه حل کنند، از طرح های انتقال آب از سایر حوزه ها دیگر با بودجه های نجومی حمایت می کنند که حتی درصورت موفقیت حداکثر معادل همانقدر آبی که امروزه در بخش کشاورزی هدر می رود به دریاچه انتقال خواهد داد (یعنی حدود دو میلیارد مترمکعب).

او تاکید کرد: «بنابراین برنامه انتقال آب از ارس یا دریای خزر آن هم در این شرایط سخت و در ابتدای فعالیت دولت آقای دکتر روحانی امری غیر منطقی و غیر ضروری است که باید از آن اجتناب شود. بهترین، عاقلانه ترین، علمی ترین و کم هزینه ترین روش برای تامین آب مورد نیاز دریاچه اورمیه مدیریت بهینه آبهای موجود در منطقه است.»

منبع:

http://tinyurl.com/podz5t6

آیا توقف سدسازی می تواند دریاچه اورمیه را نجات دهد؟

اومود اورمولو

بنا به گفته چپ‌چیان وزیر نیروی دولت حسن روحانی وی خواستار توقف سدسازی های جدید در حوزه دریاچه اورمیه شده است. 

اولین سوالی که به ذهن می رسد این هست که آیا این اولین باری هست که مسئولین دولت ایران سخن از توقف سدسازی در حوزه دریاچه اورمیه می زنند یا طی چند سال گذشته الخصوص در دولت احمدی نژاد نیز طی مصوبه ای مطالعات سدسازی های جدید در حوزه دریاچه اورمیه به جزء پروژه های سدسازی در حال اجراء به تصویب رسیده بود؟ 

محمود احمدی نژاد در تاریخ 17 / 2/1392 طی دستور ویژه ای که به وزارت نیروی وقت فرستاده بود خواستار توقف کامل مطالعات سدسازی در حوزه دریاچه اورمیه شده بود (1)، در دستور ویژه احمدی نژاد چنین ذکر شده بود:

تا زمان مشخص شدن تکلیف دریاچه اورمیه هرگونه مطالعات سدسازی در حوزه دریاچه اورمیه متوقف خواهد شد، اما پروژه های سدسازی در حال اجرا امکان توقف را ندارند.   

همانطور که مشاهده می شود مسئله توقف سدسازی از سوی دولت محمود احمدی نژاد صادر شده و مسئله جدیدی نیست و ابراز این مسئله از سوی دولت روحانی تنها به عنوان ابزار پروپاگاندای دولتی برای عوام فریبی می باشد که مدیای فارس زبان و مرکزگرا که اخبار مرتبط با دریاچه اورمیه را سانسور می کند به طور وسیع دست به نشر این خبر نموده است. 

مسئله دوم تاثیر توقف پروژه های سدسازی در حوزه دریاچه اورمیه بر نجات دریاچه اورمیه می باشد

گرچه که دولت ایران نقش سدسازی ها را در خشکانیدن دریاچه اورمیه 10% اعلام می کند بنا به گفته کارشناسان بی طرف داخلی و خارجی سدسازی های بی حساب و کتاب دولت ایران در آزربایجان جنوبی و مدیریت غلط منابع آبی جزء مهمترین علت های خشکانیدن دریاچه اورمیه می باشد. بنا به اطلاعات شرکت مدیریت منابع آب ایران معاونت طرح و توسعه دفتر طرح های توسعه منابع آب (2) بر روی حوزه آبخیز دریاچه اورمیه 72 سد بزرگ و کوچک ساخته شده است، بی تردید توقف سدسازی دولت ایران در آزربایجان جنوبی می باید از 15 سال پیش که در دریاچه اورمیه اولین آثار شروع پروسه خشک شدن به وضوح قابل مشاهده بود صورت می پذیرفت نه اکنون که بنا به منابع دولتی 75% دریاچه اورمیه خشک شده است. در عین حال توقف سدسازی دولت ایران تاثیری در حقآبه ورودی به دریاچه اورمیه ندارد و مهمترین مسئله دریاچه اورمیه تامین حقابه ورودی به آن می باشد که بنا به منابع دولتی این حقابه طی امسال نیز کاهش داشته است. در عین حالی که مسئله توقف سدسازی در حوزه دریاچه اورمیه مطرح شده است گروهی از کارشناسان نیز سخن از تخریب پل میانگذر اورمیه برای نجات دریاچه اورمیه داده اند (3). طبیعتا پل میانگذر دریاچه اورمیه در خشک شدن دریاچه بی تاثیر نبوده ولی بنا به گفته کارشناسان بی طرف داخلی و خارجی یکی از عوامل فرعی در خشک شدن دریاچه اورمیه می باشد و مهمترین علل خشک شدن دریاچه اورمیه سدسازی های دولت ایران در آزربایجان جنوبی، مدیریت غلط منابع آبی ، افزایش سطح زیرکشت، راندمان پائین آبیاری، سیستم قدیمی کشاورزی و ... می باشد. تخریب پلی میانگذر اورمیه که میلیاردها تومان هزینه داشته کارغی غیرمنطقی و کم یا حتی بی تاثیر در احیاء دریاچه اورمیه می باشد. 

بنا به گفته‌ی مدیرعامل شرکت آب منطقه ای آزربایجان غربی دریاچه اورمیه با کمبود 20 میلیارد مترمکعبی آب مواجه هست و اولین اولویت دولت ایران می باید تامین این مقدار از حق آب برای توقف پروسه خشک شدن دریاچه اورمیه و بازگشت به حالت طبیعی باشد که تامین این مقدار از کمبود آب نیز می باید طی پروسه مشخصی از طریق 72 سد موجود بر روی دریاچه اورمیه صورت پذیرد. 

بنا به تحقیقی که از سوی دکتر مرتضی جمالی محقق مرکز ملی پژوهشهای علمی فرانسه و آرش شریفی و علی پورمند از دانشگاه میامی آمریکا که بر روی تغییرات سطح آب دریاچه ی اورمیه صورت گرفته نشان می دهد که در دوره ی بین یخبندان پیشین (١٣٠٠٠٠ تا ١١٥٠٠٠ سال پیش) و نیز دوره ی بین یخبندان امروزی موسوم به هولوسن که در حدود ١١٠٠٠ سال پیش آغاز شده است و تا به امروز ادامه دارد، سطح آب دریاچه اورمیه نوسانات اندکی داشته است. در واقع، بر پایه ی داده های به دست آمده تا امروز، به نظر نمی رسد که دریاچه ی اورمیه در دوره ی هولوسن دچار خشک شدگی کامل شده باشد. نتایج این تحقیق ناشی از بی کفایتی کامل دولت ایران در قبال محیط زیست آزربایجان جنوبی می باشد که آثار و نتایجی همچون خشک شدن 75% دریاچه اورمیه را به ارمغان آورده است.  

منابع:

1- http://www.mehrnews.com/detail/News/2048819 

2- http://daminfo.wrm.ir/fa/dam 

3- http://www.tehrooz.com/1392/6/19/TehranEmrooz/1264/Page/10/?NewsID=138175

4- http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=13910406000649

Hacılar Barajı Qaradağ Çevre ve Doğasını Yox Etmektedir

Umud Urmulu
Güney Azərbaycan, Qaradağ: iran devlətinin Güney Azərbaycan’da gərçəkləştirdiği Baraj Tikmək siyasətiləri zaman keçdikcə Öz olumsuz etgilərini göstərməktədir, ilk olaraq Urmiye Gölünün Quruması və artı Güney Azərbaycanin hər bir bölgəsində gərçəkləşən sayısızca çevre ve Doğa sorunlarını sayıa bilərik.
Iran devlətinin Güney Azərbaycan’da Baraj tikmək poletikalarının olumsuz etgilərını bir yenisi əklənərək durum daha ortaya çıxmaqdadır, alınan bilgilərə Görə Hacılar Barajı Güney Azərbaycanın Qaradağ bölgəsində büyük olumsuz çevre və Doğa sorunlarına yol açmışdır.
Hacılar Barajı Güney Azərbaycanin Qaradağ bölgəsində bulunmaqdadır və Hacılar Çayı üzərinə tikilmişdir ancaq bu Baraj tikildikdən sonra Çayın aşağı bölgələrındəkı bütün Balıq və Canlı türlərı yox olmuş və olmaqdadır. Hacıları Barajını tikmədən bu çayda neçə tür Balıq və başqa çeşid Canlı türlərı yaşamaqdaydı ancaq Hacılar Barajı tikildiğindən sonra Çayın Aşağı bölgələrındə bir Doğa və Çevre Soyqırımı Yaşanmış və Yaşanmaqdadır. Çayda var olan Balıq türlərının bir çoxu bugün kökdən yox olmuş. 
Çaydakı Balıqlar dışında Başqa Canlı türlərındən Bəslənən köçər quşlardan da bugün Xəbər yoxdur və Quşlar Bəslənmək üçün daha başqa bölgələrı seçməktədirlər.   
Baraj yanında Baraj suyundan Tarım alanlarının yararlanması üçün Çəkilən Kanallar bugün Əyimi (Yamac) yanlış hesablama nədən ilə işləv dışı bıraxılmışdır və bölgədə yeni sorunlara yol açmaqdadır. Baraj tikmənin Amacı iran devləti tətərindən Əkinçilik alanlarınıa Su gətirlənmək söylənmişdir ancaq bugün bu olay bilə gərçəkləşməmiş və hər il milyardla metr kub su Barajın Arxasından Buxarlanmaqdadır, artı olaraq Barajın bölgəyə gətirdiği sayısızca olumsuz etgini gözdən qaçırmamaq gərək.  
Hacılar Barajının yüksəkliği 71 Metr söylənməktədir ancaq önümüzdəki illərdə bu hündürlük 91 metr çatdırılacağı söylənilməktədir.