کهن‌ترین گونه جانوری جهان در آزربایجان غربی

میگوی بچه وزغی Triops cancriformis گونه‌ای جانور آبزی است که به دلیل قدمت 220 میلیون ساله از آن به عنوان فسیل زنده و قدیمی‌ترین گونه جانوری زمین نام برده می‌شود. Triops از سخت پوستان آبشش پاست و عموما بنام میگوی بچه وزغی شناخته می شود. اولین نمونه از Triops در سال ۱۳۸۳ از آبگیرهای بهاری اطراف دریاچه اورمیه جمع آوری گردید.

خصوصیات مورفولوژیک و مورفومتریک نمونه ها به وسیله لوپ و میکروسکوپ نوری بررسی شد و گونه آن با توجه به اطلاعات به دست آمده cancriformis تشخیص داده شد. بدن شامل سر و تنه (سینه و شکم) است که به وسیله یک سپر بزرگ پشتی پوشانده شده است. میانگین طول کل، طول سپر، عرض سپر و طول چنگال دمی بترتیب ۴.۴۰، ۱.۶۹، ۱.۵۰ و ۲.۱۴Cm اندازه گیری شد.

قسمت جلوی سپر دارای یک جفت چشم مرکب برجسته و یک چشم کوچک در وسط آنها می باشد. ناحیه دهانی سر دارای ضمایم خاصی شامل شاخکهای اولیه و ثانویه و آرواره فوقانی و تحتانی است که به وسیله یک زایده لب مانند پوشیده شده اند. سینه شامل ۱۱ قطعه است و هر قطعه دارای یک جفت زایده (پاهای سینه ای) می باشد. یازدهمین جفت پای سینه ای جنس ماده حامل کیسه تخم است. زواید قبل از یازدهمین زایده به منظور حرکت و گرفتن غذا بوده و اغلب برای تنفس به کار می روند. قسمت ابتدایی شکم شامل ۶۶ جفت عضو ضمیمه نازک و مو مانند است که با حرکات منظم به حرکت غذا به طرف شیار غذایی کمک می کنند. ناحیه انتهایی شکم به دم و به دنبال آن دو شاخه بلند چنگال دمی ختم می شود.

منبع: مجله علوم و فنون دريايي ايران-بهار و تابستان 1384

Urmiye Gölünü Quruldan Barajlar (1)

Güney Azərbaycan, Urmiye: dəfələrcə Lake Urmia News blogunda yaydığımız bilgilərdə həmişə Urmiye Gölünün qurumasında Tikilən Sayısızca Barajların büyük etgisi olduğunu söyləyərək iran dövləti bu qonuyu basdırmağa və Urmiye Gölü qurudulmasını sözdə iqlim dəyişkliği vs həvalə etməyə çalışmaqdadır, ancaq ilk olaraq iranin Çevre və doğa Mühəndisləri örgütünün başxanı iranin Tuğralı (rəsmı) medaysiylə verdiği söyləşidə Urmiye Gölü Qurumasında tikilən barajların büyük etgisi olduğunu söyləyərək bir ilkə imza atmışdır. Biz Lake Urmia News yönəticiləri olaraq bu söyləşi Öz Andilimiz Türkcəyə çevirib və birinci Bölümünü oxuyuxulara sunuruq.
Soru: izin verin bu tür başlayaq: Urmiye Gölü nədən Qurudu?
Yanıd: çox fərqli nədənləri var. Iranda bu soruya yanıd vermək iran dövlətinin Tuğralı örgütlərının hançısı və Qonuya hançı açıdan dəyərləndirməklərinə bağlı olaraq çox fərqli yanıdlar vermək olur. Örnək üçün iranin Suiylə ilgili örgütü və baxanı Urmiye Gölünün qurumaq nədənini iqlim dəyişikliği olaraq göstərməktədir. Ancaq başqa Çevre və Doğa Uzmanları iqlim dəyişikliği dışında tikilən səddlər, əski sulama sistemi, yanlış su yönətimi, əkinçilik alanının 2 qata artması vs də olaraq Urmiye Gölünün təməl qurudmaq nədənləri olaraq sıralamaqdadırlar.    Urmiye Gölü su hövzəsi 150 min hektardır və bugün 415 min hektara çatmaqdadır, əkinçilik alanının su tükətimi 1.8 milyard kupdən bugün 5.5 milyard kuba çatmaqdadır. Eləcə Urmiye Gölünü bəsləyən Yeraltı su qaynaqları bugün 0 olmuşdur və yeraltı qaynaqlarından Urmiye Gölünə bir damca su axtarılmamaqdadır. Bölgədə əkinçilik üçün tikilən Su Quyulari isə durumu daha gərginləşdirməktədir və bu Su Quyulardan çıxan suyun keyfiyyəti bugün heç yaxşı dəyil.  
Əkinçilikdə sulama sistemi dışında əkilən Türlərın bir çoxu suyu daha çox qullandığı üçün də su tükətimi daha çox olmaqdadır , Urmiye gölünün çevrəsində bugün minlərcə hektar Bağlar  var olmaqdadır.  
Urmiye Gölü su hövzəsi çevrəsindəki Toplum nüfusuda 30 il içində 2.2 qat olmuş və Urmiye Gölü qurumasında etgisiz olamaz. Iran dövlətinin tuğralı verilərinə görə 1375 ci ildə bölgədə 1.256.000 insan bulunurdu ancaq 1385 ci ilin sayısına görə bu bu sayı 2.990.000 nəfər olmuş. Bu sayıda toplumun tükətdiği su çox büyük orandır və saydığımız nədənlərın hamısı əl ələ verərək Urmiye Gölünün qurumasında etgili olmuşlar.  
Soru: Havaların İstilənməsi, iqlim dəyişkliği vs Urmiye Gölünün suyunun buxarlaşamsı Gölün qurumasında nə qədər etgili olmuşdur?
Yanıd: Urmiye Gölü yanınada Türkiyənin Van Gölü bulunmaqdadır. əyər yer kürəsinin istilənməsi və iqlim dəyişikliği Urmiye Gölünün qurumasında etgili olubsa nədən Türkiyənin Van Gölündə etgili olmaybıdır? Bölgənin istiliği normal olaraq artmışdır ancaq bu artmaq Urmiye Gölünün qurumasında etgin rolu olmadığını düşünməktəyəm. 
Urmiye Gölü üz ölçümü zaman içərisində kiçilmiş və insanın daha qolay Doğa və Çevrəyə etgi sağladığı kəsındır, insan oğlunun Urmiye Gölü qurumasınada büyük etgisi olub. Urmiye Gölünün qurudulmasında insan oğlunun büyük rolu olub anacq iqlim dəyişikliği başı başına Urmiye Gölünü qurudacaq durumda dəyildir.  
Soru: sizin dediklərinizə dayanaraq Urmiye Gölünün qurumasını əkinçilik qonusuna bağlamaq olur mu?
Yanıd: Su Qaynaqlarının genişlənməsi və əkinçilik bir iki üzlü Pula oxşur və bir birində büyük etgi və ilgiləri olur, ancaq Aral Gölü qonusunda da var olan Təcrübələrə Görə Urmiye Gölündə də əkinçilik alanının artması Urmiye Gölünün qurumasında büyük etgili olduğunu düşünməktəyəm. 
Su Qaynaqlarının genişlənməsi Barajlarin tikilməsi deməkdir. Tikilən sayısıca Barajlar Urmiye Gölü qurumasında büyük etgisi olub, Barajların tikilməsindən daha çox Urmiye Gölünün su Axtarmalarının həmişəlik kəsdıklərı üçün Gölün Qurumasını etgiləyiblər, yoxsa əyər Barajlardan Urmiye Gölünə tikildikləri gündən Su axtarılsaydi bugün Urmiye Gölünü durumu bu tür olamzdı.  
Soru: Urmiye Gölü Quruması hansı zamandan başladı?
Yanıd: Urmiye Gölünün qurumaqda olduğu sürəc 20 il bundan öncədən görülməktəydi.
Soru: iran’li Çevre və doğa Uzmanları hansı zamandan Urmiye Gölünün qurumasını təhlükəli olduğunu düşündülər?
Yanıd: 10 il olur iran’li Doğa və Çevre Uzmanları Urmiye Gölünün qurumasını dilə gətirərək doğulan qorxunc çevre sonrununu dilləndirməktədirlər, ancaq o illərdə Urmiye Gölünün durumu bugünlər kimin Qorxunc dəyildi və iran dövləti yetgililəri qonuila ilgilənmədilər.
Ilk olaraq bizim Qurum Urmiye Gölü haqqında bir Ulusal konferans düzənləyərək Urmiye Gölü Sorununu Yerli çevre və Doğa sorunundan Ulusal və Uluslararsı sorunu durumunda olduğunu dilə gətirdi.
Soru: Urmiye Gölü ilk dəfə olaraq Quruyur yoxsa taxrixdə Urmiye Gölü bir daha qurumuş mu?
Yanıd: bu haqqda bilimsəl bilgim yox ancaq əldə olan verilərə Görə bu olay olmamış və Urmiye Gölü bugünkü durumunda heç bir zaman olmamışdır.
Soru: Quruyuan Göl və Gölməçələrin Sonucu nə olur və hansı Sürəci yaşayırlar?
Yanıd: Əskı Rusyada olan Aral Gölü bu qonuda ən yaxşı və Düşündürücü örnək olaraq önümüzə çıxamaqdadır. Əskı Rusya Dönəmində Aral gölünə Axan bütün su qaynaqlarının önünü kəsərək və bu suları Panbıq ürətimində qullanaraq Aral Gölünün qurumasıa yardımçı oldular.
Bu olaylar sonucunda o Büyüklükdə Aral Gölünün Qurumasına yol açıb və Yer kürəsinə bir çevre və doğa fəlakətinin yaranmasın yol açdı. Əyər iran dövləti yegililəri və biz Çevre və Doğa Uzmanları Urmiye Gölü qonusunda ilgisiz davranarsaq mənə Görə Urmiye Gölünün sonucuda eynən Aral Gölü kimin olacaqdır.

Urmiye Gölü Üz Ölçümü 30% Azalmışdır

Güney Azərbaycan, Urmiye: Uydudan alınan Urmiye Gölü Görüntüləri 2013 ilinin ilk ayında alınmışdır və ilginç olaraq ginə bütün iran Dövlətinin Propagandalarına rağmən Urmiye Gölü ötəki ilə Görə 30% Üz Ölçümünü əldən verib və kiçilmişdir.

Iran dövlətinin Tuğralı (rəsmi) verilərinə Görə Urmiye Gölünün üz Ölçümü 2009 ci ilin Ocaq ayında 5000 km açıqlanmışdır ancaq 2013 ilinin Ocaq ayında bu Üz plçümü 3500 km olaraq görülməktədir və eləcə Urmiye Gölü yanlız 1 il içində 1500 km Üz ölüçümünü əldən verib və kiçilmişdir, bu 1500 km Urmiye Gölünün 30% deməkdir.

Bütün bu Olumsuz Xəbərlərə Rağmən iran dövləti sözdə Urmiye Gölünün qorumaq amaclı boş boş Konferanslar keçirmək dışında indiyədək heç bir addım atmamaqda israrlidir. Eləcə iran’li Doğa və Çevrə Uzmanlarına Görə Urmiye Gölü Çevre sorunu ən az 10-15 il olur iran dövləti sorumlularına ilətilmiş ancq nədən 10-15 il Sorumlular’dan heç bir addım olmamış çox ilginçdir.

Bölgəsəl və küsərəl Doğa və Çevre uzmanlarına Görə Urmiye gölü üzərinə tikilən Barajlar Urmiye Gölü qurumsında büyük rolları olubdur və Barajlar Urmiye Gölü quruması dışında bölgənin ekoloji sisteminədə büyük zəzərlər vurmuşdur. Barajlar dışında Əkinçilik alanine 2 qat artması, yanlış su yönətimi, əskı sulama sistemi vs olaraq Urmiye Gölünün Qurumasında etgili olduğu söylənilməktədir. Urmiye Gölü bütünlüklə quruyursa bu yüz ilin Çevre Fəlakəti olaraq milyonlarca insanin Bölgədən köç etməsinə nədən olacaq və Dünyanın ən büyük köçü yaşanacaqdır, bilmsəl olaraq birinci mərhələdə ən az 6.000.000 insan köçməli olacaqdır. 

کاهش 30% مساحت دریاچه اورمیه با استفاده از تصاویر ماهواره ای ژانویه 2013

بر اساس جدیدترین تصاویر ماهواره ای از دریاچه اورمیه بار دیگر وضعیت بغرنج نیگن آزربایجان جنوبی بارزتر گردیده است که تحقق کنفرانس ها، سخنان تبلیغاتی دولتی و .. کوچکترین تاثیری در روند خشک شدن دریاچه اورمیه نداشته که هیچ بلکه تصاویر ماهواره ای جدید حاکی از کاهش 30% مساحت دریاچه اورمیه می باشد.

بر اساس آمار رسمی موجود مساحت دریاچه اورمیه که در ژانویه 2009 حدود 5000 کیلومتر مربع بیان گردیده بر اساس تصاویر ماهواره ای جدید ارائه شده در ژانویه 2013 مساحت دریاچه اورمیه به 3500 کیلومتر مربع تقلیل یافته است که با حساب سرانگشتی می توان کاهش 30% مساحت دریاچه اورمیه را بدست آورد. کاهش 1500 کیلومتر دریاچه اورمیه دقیقاً نشان از تسریع روند خشک شدن دریاچه اورمیه می باشد، در حالیکه دولت ایران نقش نظاره گر را در این فاجعه زیست محیطی بازی می کند.

شرایط نامطلوب دریاچه اورمیه در حالی می باشد که دولت ایران طی هفته های گذشته اقدام به برگزاری کنفرانسی نمادین و تبلیغاتی برای به اصطلاح نجات دریاچه اورمیه کرده بود و هنوز هم که هنوز هست از نتایج به اصطلاح این کنفرانس نجات دریاچه اورمیه چیزی عیاد دریاچه اورمیه نگشته است مگر 1500 کیلومتر صحرای نمک.

بنا به نظر کارشناسان بی طرف جهانی و منطقه ای مهمترین عامل خشکانده شدن دریاچه اورمیه ساخت سدها بدون در نطر گرفتن حق آب دریاچه اورمیه، افزایش زمین سطح زیر کشت به دو برابر سط 33 سال گذشته، عدم مدیریت صحیح منابع آبی، سیستم آبیاری کشاورزی قدیمی و ...بیان می شود. با خشک شدن دریاچه اورمیه مفهومی به نام آزربایجان جنوبی خارجی وجود نخواهد داشت و بزرگترین کوچ اجباری جهان ناشی از فاجعه زیست محیطی نیز تحقق خواهد یافت.

ساخت سدها سبب خشک شدن دریاچه اورمیه گردید

همانطور که ما به عنوان گردانندگان وبلاگ Lake Urmia News بارها و بارها مهمترین علت خشک شدن دریاچه اورمیه را سدهای ساخته شده عنوان کرده ایم گفته های آقای مرتضی حقوقی نیز دلیلی بر درستی ادعای ما می باشد.  

گفتگوی هومان دوراندیش با آقای مهندس مرتضی حقوقی رئیس کمیته محیط زیست جامعه مهندسان مشاور و رئیس کمیته محیط زیست 

اجازه بدهید گفتگویمان را با این سؤال آغاز کنم: علل خشک شدن دریاچه اورمیه چیست؟

علل متعددی دارد. بسته به اینکه کدام نهاد دولتی به این موضوع بپردازد، علل خشک شدن دریاچه اورمیه هم برجسته یا کمرنگ می شود. مثلاً وزارت نیرو بر مساله "اقلیم" خیلی تاکید دارد و معتقد است اقلیم این منطقه و بویژه خشکسالی های ادواری، نقش اساسی در این امر داشته است. 

کارشناسان دیگر، تاثیرات اقلیمی را می پذیرند ولی موارد دیگر را مهمتر می دانند. مثلاً بر نقش سدهای ساخته شده در آن منطقه تاکید می کنند. 

 به نظر می رسد که در توسعه منابع آبیاری، جوانب زیست محیطی امر، آن طور که باید و شاید مورد بررسی قرار نگرفته است. 

عامل دیگر، "توسعه کشاورزی" است. در سی سال اخیر سطح کشت دریاچه اورمیه، یعنی حوضه آبی دریاچه، از 150هزار هکتار به 415هزار هکتار افزایش یافته و مصرف آب در این منطقه، از 1.8 میلیارد متر مکعب به 5.5 میلیارد متر مکعب رسیده است. 

در اثر این وضع، آب زیرزمینی، که یکی از منابع تغذیه دریاچه اورمیه بود، تقریباً به صفر رسیده است. یعنی هیچ نشری از آب های زیرزمینی به سوی دریاچه وجود ندارد.

چاههای حفرشده، مانع نشر آب زیرزمینی به دریاچه می شوند. حتی آب زیرزمینی جریان عکس پیدا کرده و در نتیجه، آبی که الان برای کشاورزی استفاده می شود، کیفیت مطلوبی ندارد.

علاوه بر افزایش سطح کشت، الگوی کشت هم در جهت محصولات آب بر تغییر کرده است. باغ که مصرف آبش خیلی بالاست، در اطراف دریاچه اورمیه خیلی زیاد شده است. 

کشت علوفه، از جمله یونجه، گسترش یافته است. الان 43 درصد سطح کشت این حوزه را باغ و یونجه تشکیل می دهد. این عامل هم در خشک شدن دریاچه اورمیه بسیار موثر بوده است. 

عامل "تغییرات ساختاری" منطقه هم تاثیرگذار بوده است. جمعیت منطقه پیرامونی دریاچه، در سی سال گذشته 2.2 برابر شده است. در سال 1375، جمعیت این منطقه 1 میلیون و 256هزار نفر بود. این جمعیت تا سال 1385 به دو میلیون و 990هزار نفر افزایش یافت. آبی که این جمعیت برای شرب و مصارف خانگی مصرف می کند، حجم قابل توجهی دارد. همه این عوامل دست به دست هم داده اند تا دریاچه اورمیه خشک شود.

آیا گرم شدن هوا و تبخیر زیاد هم در خشک شدن دریاچه اورمیه تاثیری داشته است. 

در همسایگی دریاچه اورمیه، دریاچه وان را در ترکیه داریم. اگر گرم شدن زمین و اقلیم به طور کلی، موجب خشک شدن دریاچه اورمیه شده باشد، این وضع باید دامنگیر دریاچه وان هم می شد. ممکن است دمای منطقه تا حدی نوسان پیدا کرده باشد اما این نوسان دما همیشه وجود داشته است.

 با توجه به اینکه سطح دریاچه اورمیه دائماً کوچکتر شده و تبخیر کمتر شده، طبعاً آن میکروکلیما به علت شرایطی که در اثر عملکرد انسان پدید آمده، در اقلیم کوچک منطقه هم تاثیر گذاشته است.

یعنی گرم شدن اقلیم علت خشک شدن دریاچه اورمیه نبوده است بلکه خشک شدن دریاچه، که ناشی از عملکرد انسان بوده، موجب گرم شدن اقلیم و منطقه شده است.

بر اساس توضیح شما، آیا می توان گفت که علت اصلی خشک شدن دریاچه اورمیه، توسعه کشاورزی در اطراف دریاچه بوده است؟

توسعه منابع آب و توسعه کشاورزی، که دو روی یک سکه اند، علل اصلی خشک شدن دریاچه اند. توسعه منابع آب یعنی ساختن سدهای متعدد. عوامل دیگر هم تاثیرگذار بوده اند اما علل اصلی، همین دو علت اند. 

خشک شدن دریاچه اورمیه دقیقاً از چه زمانی شروع شد؟

نشانه های کاهش سطح آب دریاچه، تقریباً از دو دهه پیش ظاهر شده است.

کارشناسان ایر انی از چه زمانی متوجه خطرناک بودن این پدیده شدند؟

حداقل یک دهه است که این توجه پیدا شده و درباره آن هشدار داده می شود. اما در یک دهه گذشته، وضع دریاچه اورمیه هنوز خیلی بحرانی نشده بود و نیز واکنش ها نسبت به هشدارها. 

مسلماً این بحث از همان آغاز در وزارت نیرو مطرح بوده است اما به نظر می رسد پس از آنکه جامعه مهندسین مشاور همایشی را در این زمینه برگزار کرد و موضوع در سطح ملی برگزار شد، خشک شدن دریاچه اورمیه هم به یک "مساله ملی" بدل شد.

خشک شدن دریاچه اورمیه نخستین بار است که رخ می دهد یا در عمر این دریاچه، مسبوق به سابقه است؟

در این خصوص اطلاع دقیقی ندارم ولی گفته می شود که سطح آب دریاچه اورمیه در گذشته هم نوسان داشته است اما نه به این شدت. 

دریاچه هایی که رو به خشک شدن می گذارند، معمولاً چه سرانجامی پیدا می کنند؟ 

مثال دریاچه آرال در این زمینه می تواند مفید باشد. پیش از فروپاشی شوروی، رودخانه هایی را که به سمت این دریاچه می آمدند، برای توسعه کشت پنبه، به سمت دیگری منحرف کردند.

این امر موجب کاهش شدید سطح آب دریاچه آرال شد و این پدیده، به عنوان ضایعه ای برای کره زمین قلمداد شد. اگر سهل انگاری کنیم، دریاچه اورمیه هم به سرنوشت دریاچه آرال دچار می شود.

الان که زمین های مزروعی در اطراف دریاچه اورمیه توسعه یافته و این وضع برای این دریاچه پدید آمده است، آیا احیاء دریاچه اورمیه در گرو متوقف شدن کشاورزی در اطراف دریاچه اورمیه است؟

در همایشی که سال گذشته در این زمینه ارائه شد، من مقاله ای ارائه کردم و مفصلاً به این بحث پرداختم. در آن همایش این موضوع را مطرح کردم که ما باید راندمان آبیاری این منطقه را در کوتاه مدت از 36 درصد به 45 درصد افزایش دهیم تا میزان متوسط مصرف آب در هکتار از سیزده هزار به یازده هزار متر مکعب و مصرف آب از 5.5 میلیارد به 4.5 میلیارد تقلیل یابد.

این 1 میلیارد مترمکعب آب، می تواند به دریاچه اورمیه کمک کند.

این میزان آب، تا چه حد به احیاء دریاچه اورمیه کمک می کند؟

این میزان آب یکی از عواملی است که به دریاچه اورمیه کمک می کند ولی همه عوامل باید دست به دست هم دهند تا دریاچه احیا شود. مثلاً باز کردن سدها و فرصت دادن به سیلاب ها برای سرازیر شدن به سمت دریاچه اورمیه، عوامل دیگرند. برای چاههایی که غیرمجاز حفر شده اند و همچنین برداشت آب از سرچشمه ها و البته از خود دریاچه نیز، باید فکری کرد. این کارها نیز به زیان دریاچه اورمیه است. کسانی در آن منطقه، پمپ گذاشته اند و از دریاچه و سدها آب برداشت می کنند. 

در منطقه دریاچه اورمیه، چند تا سد وجود دارد؟

در این دو دهه، 22 سد در حوزه اورمیه احداث شده که البته 8 سد به بهره برداری رسیده و مابقی در مرحله مطالعه و اجرا هستند. در منطقه آبریز دریاچه اورمیه در آزربایجان شرقی، 36 سد احداث شده و 22 سد به بهره برداری رسیده است. همه این سدها را وزارت نیرو احداث نکرده، بلکه تعداد زیادی از آنها، سدهای کوچکتری هستند که از سوی وزارت کشاورزی احداث شده و مورد بهره برداری قرار گرفته اند. 4 سد هم در کردستان ایجاد شده و یا در دست احداث است. 

پس مجموعاً 62 سد. 

بله، اما سی و اندی سد به بهره برداری رسیده اند. 

این سدها دقیقاً چه زیانی برای دریاچه اورمیه داشته اند؟

وزارت نیرو از این سدها دفاع می کند و وجود آنها را برای دریاچه اورمیه خیلی مضر نمی داند. اما منتقدان معتقدند این سدها به علت دگرگون کردن جریان طبیعی رودخانه هایی که آب دریاچه را تغذیه می کردند، اثرات تعیین کننده ای در تقلیل آب دریاچه اورمیه داشته اند.

افزایش جمعیت، افزایش تعداد سدها و توسعه زمین های کشاورزی، بخشی از روند کلی توسعه در کشور بوده اند. آیا می توان گفت که فرایند توسعه در ایران، به خشک شدن دریاچه اورمیه منجر شده است. و دیگر اینکه، توسعه مهمتر است یا دریاچه اورمیه؟

توسعه را نباید عامل اصلی ناپایداری دریاچه اورمیه و تالاب های ایران بدانیم. توسعه امری است که قهراً باید ایجاد می شد. جمعیت کشور ما در سی سال گذشته، دو و نیم برابر شده است. چگونه می توانستیم در مسیر توسعه کشاورزی گام برنداریم؟ مساله اساسی عدم جامعیت و هماهنگی برنامه های توسعه و به زبان دیگر، بی توجهی به مسائل زیست محیطی در حین در روند توسعه بوده است.

تالاب های ایران سهم بسیار کمی از آب حوزه های آبریز دارند. مثلاً تالاب بختگان حقآبه اش بسیار کمتر از حقآبه ای است که برای توسعه کشاورزی آن منطقه در نظر گرفته شده است. شاید فرایند توسعه آثار تخریبی هم برای محیط زیست داشته باشد ولی اگر به مسائل زیست محیطی توجه بیشتری می کردیم، چنین وضعی شکل نمی گرفت. توسعه هماهنگ و همه جانبه، مانع بروز لااقل برخی از مشکلات می شود.

جاده میان گذر دریاچه اورمیه هم در خشک شدن آن تاثیری داشته است؟

من در این زمینه تخصصی ندارم اما کارشناسان می گویند این جاده بر روند طبیعی جریان آب دریاچه تاثیر گذاشته و به سهم خودش در ایجاد وضعیت نامطلوب برای دریاچه اورمیه، موثر بوده است.  

ممکن است ادامه این روند به نابودی کلی دریاچه اورمیه بینجامد؟ و دریاچه اورمیه چه زمانی کاملاً خشک خواهد شد؟

بله. اگر ما برای تغذیه آب دریاچه اورمیه، تدابیر لازم را نیندیشیم، طبیعی که این روند ادامه خواهد یافت. الان یک سوم سطح آب دریاچه کاهش یافته و در صورت ادامه این روند، کل دریاچه خشک خواهد شد. کمااینکه دریاچه آرال خشک شده است.

اما اینکه چه زمانی دریاچه اورمیه کاملاً خشک می شود، به طبیعت و اقلیم و بارندگی و عوامل دیگر بستگی دارد. یعنی نمی توان گفت دریاچه اورمیه کی کاملاً خشک خواهد شد. ولی این امر مسلم است که ادامه این روند، دیر یا زود به نابودی دریاچه اورمیه منجر خواهد شد.

ممکن است تا ده سال بعد کل دریاچه اورمیه خشک شود؟

شاید. نمی توانم پیش بینی دقیقی بکنم. 

فرض کنیم دریاچه اورمیه کلاً خشک شد از صفحه روزگار محو شد. بعدش چه می شود؟

در بستر دریاچه اورمیه میلیاردها متر مکعب نمک وجود دارد. نمک هم پودر است و پس از خشک شدن دریاچه، باد این همه نمک را به روی مزارع و باغات می پراکند و زندگی دام ها در منطقه مشکل می شود و برای سلامتی مردم هم مضر است. خشک شدن دریاچه اورمیه، پیامدهای بسیار سنگینی در بر دارد. 

یعنی همان کشاورزی ای که روند توسعه اش یکی از عوامل اصلی خشک شدن دریاچه اورمیه بوده، با خشک شدن این دریاچه، آسیب های جدی می بیند.

بله، همان هم از بین می رود و یا لااقل لطمات عمده خواهد دید. 

با سدها باید چه کار کرد؟

ساخت سدها حتماً ضروری بوده است. اما باید حقآبه دریاچه اورمیه را اولویت بدهیم و از مازاد این حقآبه از طریق سدها استفاده کنیم. یعنی فرضاً اگر در گذشته سیلاب هایی می آمد که تغذیه کننده آب دریاچه بود، باید سهم پیشین دریاچه اورمیه از این سیلاب ها را دوباره نصیب دریاچه کرده و مازاد این آب را نصیب سدها کنیم. 

سدهای مخزنی ساخته می شوند تا جلوی سیلاب را بگیرند و آب را ذخیره کنند و به تدریج برای مصارف مورد نیاز استفاده شود. اگر مطالعات زیست محیطی کافی صورت نگرفته باشد، ممکن است ما در حین استفاده از این سدها، سهمیه آب کافی دریاچه اورمیه را از سدها به سمت دریاچه نفرستیم.  ما باید سدها را با توجه به نیازهای زیست محیطی دریاچه اورمیه، تنظیم کنیم. یعنی در مدیریت استفاده از سدها، باید دقت بیشتری کنیم. البته امسال وزارت نیرو در موسم سیلاب های بهاری، همه سدها را به سمت دریاچه باز کرد و این اقدام موثر هم بود؛ یعنی سطح آب دریاچه اورمیه را چند سانتی متر بالا آورد.

آب رود ارس برای احیاء دریاچه اورمیه می تواند مورد استفاده قرار گیرد؟

نیمی از آب رودخانه ارس برای ماست و نیم دیگرش برای آزربایجان. هر اقدامی برای استفاده از آب این رودخانه، احتمالاً باید با تفاهم دولت آزربایجان همراه باشد. ضمناً بر آب رودخانه ارس، تعهداتی نسبت به دشت مغان وجود دارد. اگر مازاد بر این، آبی در کار باشد، می توان آن را از ارس به سمت دریاچه آزربایجان جاری کرد. ولی آن طور که من می دانم، ارس به تنهایی نمی تواند به داد دریاچه اورمیه برسد.

مهمترین رودخانه هایی که برای احیاء دریاچه اورمیه می توان از آنها استفاده کرد، کدامند؟

رودخانه های متعددی به دریاچه اورمیه می ریزند. جیغاتی (زرینه رود) و تاتائو (سیمینه رود) بزرگترین آنها هستند. سویوق بولاق(مهاباد) و سویوق بولاق چای و ... هم هستند. همه این رودخانه ها، متناسب با ظرفیت آبدهی رودخانه، می توانند اثر مثبت بر روی دریاچه اورمیه داشته باشد.

پس مهمترین عوامل برای نجات دریاچه اورمیه، کاهش آب کشاورزی و آب پشت سدهاست. 

بله. تنظیم سدها متناسب با نیاز آبی دریاچه و تعدیل مصرف آب در بخش کشاورزی. تکنولوژی های جدید در تعدیل آب کشاورزی می توانند خیلی موثر باشند. مثلاً مزرعه ای که ده هزار متر مکعب آب مصرف می کند، مصرف آبش با استفاده از این تکنولوژی ها می تواند نصف شود. البته این کار انرژی و زمان و نیرو و بودجه می خواهد. آن طور که من شنیده ام، وزارت کشاورزی در این زمینه اقداماتی در دست اجرا دارد.

خشک شدن دریاچه اورمیه موجب اعتراضات سیاسی هم شد و برخی افراد این تلقی را داشتند که بی کفایتی دولت های ده پانزده سال گذشته، علت این امر بوده است. اما به نظر می رسد که مطالبات مردم منطقه، بویژه مطالبات آنها در زمینه کشاورزی، هم در این زمینه موثر بوده است.  

توسعه کشاورزی بالاخره خواسته مردم و کار آنها هم بوده است. نیازهای طبیعی جامعه و البته برنامه های توسعه ای دولت، به توسعه کشاورزی در اطراف دریاچه اورمیه منجر شده است. حاصل این روند مشکلات کنونی دریاچه اورمیه بوده است. شاید تقلیل سطح کشت مردم منطقه، کار آسانی نباشد. این امر موجب کاهش سطح اشتغال و رفاه مردم منطقه می شود. باید با استفاده از تکنولوژی جدید، در مصرف آب در بخش کشاورزی صرفه جویی کنیم.

منبع گزارش:
http://tinyurl.com/cohxuyf